Het maatschappelijk vraagstuk

Het huidige landbouw- en voedselsysteem put bodem en biodiversiteit uit, terwijl het steeds minder bijdraagt aan gezonde voeding en leefomgevingen. Dit leidt tot stijgende maatschappelijke kosten voor milieu en zorg. Een transitie naar regeneratieve landbouw is vermindert deze negatieve effecten. Deze vorm van landbouw werkt samen met natuurlijke processen om biodiversiteit te vergroten en ecosystemen en bodems te herstellen en te verrijken.

Regeneratieve landbouw levert aantoonbare maatschappelijke waarde op, zoals gezondere bodems, schoner water en lucht en potentieel gezondere voeding. Deze baten komen echter grotendeels terecht buiten het landbouwbedrijf en worden nauwelijks financieel gewaardeerd. Hierdoor ontbreken structurele prikkels voor boeren om de transitie naar regeneratieve landbouw te maken en op te schalen.

Vraag Invest-NL

Invest-NL heeft Social Finance NL gevraagd te verkennen of gezondheidsgerichte resultaatfinanciering kan bijdragen aan een schaalbaar en toekomstbestendig verdienmodel voor regeneratieve boeren. Deze verkenning biedt Invest-NL en betrokken partijen een onderbouwd handelingsperspectief om gezondheid en landbouw via innovatieve financiering te verbinden. Gezondheid kan fungeren als een krachtig inhoudelijk én financieel narratief om nieuwe partijen te betrekken en samenwerking over domeinen heen te organiseren.

Aanpak SFNL

De verkenning bestond uit vier stappen:

• Analyse en deskresearch naar de relatie tussen regeneratieve landbouw, leefomgeving en gezondheid, vertaald in een verandertheorie en effectenkaart met concrete, meetbare outcomes.
• Interviews met stakeholders uit de domeinen landbouw, gezondheid, overheid en financiering om betalingsbereidheid en randvoorwaarden voor resultaatfinanciering te toetsen.
• Synthese en advies over waar, voor welke gezondheidseffecten en onder welke voorwaarden resultaatfinanciering kansrijk is, en hoe dit kan worden vormgegeven in mogelijke vervolgtrajecten.

Resultaat

Regeneratieve landbouw levert gezondheidswinsten op als het gaat om minder blootstelling aan pesticiden, fijnstof en ammoniak. Dat vertaalt zich concrete en meetbare gezondheidsvoordelen voor boeren, agrarisch personeel en omwonenden wanneer een substantieel aantal boeren in een regio de transitie maakt en voldoende areaal regeneratief wordt beheerd.

De manier van werken in regeneratieve landbouw sluit goed aan bij uitkomstgericht financieren. Beide gaan uit van het verbeteren van concrete, aantoonbare resultaten, in plaats van het belonen van inspanningen op papier. Wel zijn er nog meerdere onzekerheden, met name de gezondheidseffecten voor consumenten zijn (nog) niet volledig bewezen en opschaling is niet vanzelfsprekend. Dat maakt gezondheid op dit moment nog geen zelfstandig verdienmodel, maar wel een serieuze en onderbouwde extra waarde die stapsgewijs verder kan worden ontwikkeld.

Door gezondheid expliciet te positioneren als economische schakel kan de transitie naar regeneratieve landbouw een bredere en stevigere basis krijgen.  De logische vervolgstap is daarom om te starten met gerichte, regionale pilots rond meetbare blootstellingsreductie, terwijl tegelijkertijd verder wordt gewerkt aan bewijsopbouw en institutionele inbedding van preventie in financieringsmodellen. Voor Invest-NL ligt hier een mogelijke rol als aanjager door partijen bij elkaar te brengen en mee te bouwen aan een financieringsmodel dat gezondheid stapsgewijs meeneemt in de transitie.

Om gefaseerd toe te werken naar bredere inzet, doen we de volgende aanbevelingen:

1. Start met het inbouwen van resultaatfinanciering voor sterk onderbouwde, meetbare gezondheidseffecten in bestaande (regionale) pilots. Sluit aan bij bestaande regionale omschakelinitiatieven en experimenteer hierin met resultaatgerichte prikkels.
2. Verbreed het perspectief naar planetaire gezondheid. Positioneer gezondheid als systeemuitkomst van mens, voeding, bodem en leefomgeving. Volg en structureer bewijsontwikkeling rond infectiedruk, nutriëntdichtheid en microbiële diversiteit, en betrek financiers vanuit gezondheids-, duurzaamheids- en klimaatrisico’s.
3. Verbind regeneratieve landbouw met preventieve gezondheidsaanpakken
   Koppel regeneratief geproduceerd voedsel aan dieet- en leefstijlinterventies. Dit maakt gezondheidseffecten concreter en beter contracteerbaar en creëert tegelijkertijd een stabielere afzetmarkt voor regeneratieve boeren.

Project ZERO ontwikkelt en test in de Arnhemse wijk Elderveld een integrale aanpak om netcongestie te verminderen en energie beter te benutten. Dit gebeurt door het combineren van inzicht, gedragsstimulering en samenwerking tussen bewoners, gemeente en marktpartijen, zodat de wijk op drukke momenten slimmer met elektriciteit omgaat. Daarbij staan bewoners centraal: zij worden actief betrokken bij het ontwerp en de uitvoering, zodat zij mede-eigenaar worden van de oplossing. Binnen deze aanpak wordt onder andere een interactief wijkdashboard ontwikkeld waarop bewoners inzicht krijgen in wat hun keuzes betekenen voor het energiegebruik in de wijk.

Onze aanpak

De urgentie om minder fossiele energiebronnen te gebruiken was eind 2022 groter dan ooit. Niet alleen vanwege de toenemende uitdagingen rondom het klimaat, maar ook vanwege de torenhoge energiekosten waar Amersfoortse ondernemers mee te maken kregen. De gemeente Amersfoort heeft daarom in 2022 een werkgroep ingesteld die inventariseert hoe ondernemers hierbij kunnen worden geholpen. Deze werkgroep onderzocht onder andere welke belemmeringen ondernemers ervaren bij het investeren in duurzame bedrijfsmiddelen en energie. 

Vraag Gemeente Amersfoort

De gemeente Amersfoort heeft Social Finance NL gevraagd welke rol zij kan spelen om ondernemers te helpen bij het investeren in energiebesparende maatregelen en duurzame bedrijfsmiddelen. Ook wilde de gemeente graag inzicht krijgen in welke knelpunten onder de aandacht moeten worden gebracht bij het Rijk of in regionaal verband. Dit samen had als doel energiekosten van ondernemers te verlagen en hun parallel daaraan te laten verduurzamen. 

Aanpak SFNL

SFNL heeft eerst onderzoek gedaan naar de bestaande financieringsmaatregelen voor mkb-ondernemers. Vervolgens hebben we door middel van interviews bij de belangrijkste partijen geïnventariseerd waar de behoefte en knelpunten lagen. In die interviews hebben we gesproken met ondernemers(verenigingen), fondsen, banken, de gemeente en de provincie. Tijdens die gesprekken zijn ook aannames en mogelijke oplossingen getoetst.  

Resultaat

Op basis van het onderzoek zijn aandachtspunten en succesfactoren gesignaleerd voor een volgend initiatief van de gemeente. SFNL heeft vervolgens op basis van het onderzoek vijf mogelijke rollen en aanpakken opgesteld die de gemeente kan toepassen om ondernemers te helpen bij het vinden van financiering voor verduurzamingsmaatregelen. Deze rollen varieerden van informerend en faciliterend tot aan adviserend en organiserend. Vervolgens is dit met de projectgroep van de gemeente besproken waarna een duidelijke en passende rol en aanpak werd geïdentificeerd. SFNL heeft dit verder uitgewerkt en een stappenplan aangeleverd dat de gemeente kan doorlopen om tot de optimale ondersteuning van ondernemers op dit thema te komen.   

Over de samenwerking

“Social Finance NL heeft ons geholpen met het proces om tot een aantal financiële instrumenten te komen die bijdragen aan het behalen van onze duurzaamheids- en impactdoelstellingen. Aanvullend hebben we een concreet stappenplan om deze financiële instrumenten te implementeren. Het was een prettige samenwerking omdat ze in hun project- & procesbegeleiding mee hebben bewogen met veranderingen in de planning.” – Chris Schuchmann, Gemeente Amersfoort

Begin 2023 is sociale onderneming Reblend, gezamenlijk met Amsterdamse zorginstellingen, gestart met een pilot voor circulaire isolatiejassen in de zorg. Dit moet een alternatief bieden voor de huidige wegwerp isolatiejassen die voor een grote hoeveelheid afval zorgen. De circulaire jassen hebben een speciale coating waardoor ze kunnen worden gewassen en tot wel 80 keer kunnen worden hergebruikt.

Vraag ReBlend

ReBlend heeft Social Finance NL gevraagd de maatschappelijke business case van circulaire isolatiejassen op te stellen, zodat gekwantificeerd kan worden wat de maatschappelijke baten van de circulaire jassen zijn.

Aanpak SFNL

De analyse van de business case bestaat uit twee onderdelen. Eerst is een kwalitatieve analyse van de kansen en uitdagingen voor implementatie van circulaire isolatiejassen uitgevoerd, op basis van interviews met de belangrijkste stakeholders. Vervolgens is een kwantitatieve analyse uitgevoerd op basis van de belangrijkste stappen van de levenscyclus van een circulaire isolatiejas: productie, gebruik, wassen en afvoer. Hierbij is zowel naar de financiële kosten gekeken als naar de maatschappelijke kosten en baten.

Resultaat

Om inzicht te krijgen in de maatschappelijke business case van de circulaire jassen, zijn de totale kosten (financieel en maatschappelijk) per gebruik vergeleken met de totale kosten per gebruik van de wegwerp jassen. Wanneer de circulaire isolatiejassen op grotere schaal geïmplementeerd kunnen worden, zien we dat de circulaire jas maar €0,02 duurder is dan de wegwerpjas. Wanneer in de pilot blijkt dat de circulaire jas 100 keer gewassen kan worden, i.p.v. de 80 keer waarmee in de business case gerekend is, worden de circulaire jassen zelfs €0,08 goedkoper dan de wegwerpjassen.

Daarnaast leveren de herbruikbare jassen, in tegenstelling tot de wegwerpjassen, de maatschappij baten op. Zo is de prijs van een wegwerpjas ongeveer gelijk aan die van een croissant, maar geeft deze wel 40 cent maatschappelijke kosten door CO2 uitstoot en energieverbruik. De prijs van de herbruikbare jas ligt hoger, maar brengt 17 cent aan maatschappelijke baten door het ontstaan van lokale banen voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt.